تبلیغات
سیاسی - نقد دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران بر خاطرات سال 65 هاشمی

نقد دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران بر خاطرات سال 65 هاشمی

چهارشنبه 15 مهر 1388 05:05 ب.ظ

نویسنده : سید حسن عابدینی

اصرار بر شعار "جنگ، جنگ تا یك پیروزی" و ارتباط آن با ماجرای مك‌فارلین

جناب آقای هاشمی‌رفسنجانی در مقدمه‌ای كه بر كتاب "اوج دفاع" (خاطرات سال 65 هاشمی رفسنجانی) به تاریخ 27/11/1378 نگاشته است، مسائلی همچون شرارت‌های جنگی صدام با چراغ سبز قدرت‌های بزرگ، تلافی این شرارت‌ها توسط رزمندگان اسلام، استقراض از بانك مركزی، توجه جهان به بی‌آینده بودن حزب بعث عراق، عملیات در عمق خاك كردستان عراق، پیشنهاد پادشاه عربستان، ماجرای مك‌فارلین، اصلاح ساختار نظامی، عملیات كربلای 4 و كربلای 5، نگرانی از حال حضرت امام، مسئله آیت‌الله منتظری و قائم‌مقامی رهبری، اختلافات خطی و جناحی و پاره‌ای از مصوبات مجلس را جزو مهمترین مسائل و موضوعات در این سال برشمرده‌اند. گفتنی است كتاب اوج دفاع مشتمل بر 800 صفحه توسط دفتر نشر معارف انقلاب و به اهتمام عماد هاشمی در سال 1388 به بازار كتاب عرضه شده است.


بخش نقد و نظر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران بر این کتاب در ادامه آمده است:

سال 65 را هرچند به درستی آقای هاشمی رفسنجانی سال «اوج دفاع» در برابر نیروهای متجاوز بعثی نام نهاده است، اما در همین حال در این سال دوگانگی مشهودی در دیدگاه‌های مجریان برجسته استراتژی دفاعی كشور رخ می‌نماید كه نباید از تبعات گسترده آن غفلت شود.

همان‌گونه كه می‌دانیم انقلاب اسلامی دارای تئوری ویژه خود در مبارزه علیه استبداد و سلطه بیگانه بر ایران بود. اجرای همین تئوری در عرصه دفاع در برابر ارتش قدرتمند صدام و كسب پیروزی‌های بزرگ به فاصله كوتاهی پس از اشغال بخش‌های وسیعی از خاك ایران توسط نیروهای متجاوز، نگرانی‌های جدی حامیان شرقی و غربی صدام را موجب شد. این نگرانی عمدتاً به درهم شكسته شدن هیمنه تسلیحاتی قدرت‌های نظامی بزرگ باز می‌گشت. اثبات مجدد برتری اراده ملت‌ها بر توان نظامی قدرت‌های مطرح جهان، ضربه جبران‌ ناپذیری بر موقعیت سلطه‌گرانه آنان در جهان وارد می‌ساخت. همه ملت‌ها می‌دانستند كه در تهاجم صدام به ایران، علاوه بر روسی بودن شاكله تجهیزات نظامی عراق، پیشرفته‌ترین دستاوردهای نظامی فرانسه، بلژیك و كشورهای اقماری امریکا همچون برزیل و به تدریج انگلیس و آلمان نیز ارتش متجاوز به ایران را تقویت می‌كند. واشنگتن هم در كنار پشتیبانی اطلاعاتی، شیوخ وابسته به خود را در خلیج‌فارس وا می‌داشت تا میلیاردها دلار به حاكم بغداد كمك كنند. شكست همه این امكانات در برابر ملتی كه در تحریم كامل به سر می‌برد و به سختی برخی از نیازهایش را از كشورهای دست چندم تأمین می‌كرد و به همین دلیل كاملاً متكی به توان خود بود، یك پدیده توجه برانگیز و قابل تأمل جدی برای ملت‌ها به شمار می‌رفت.

در ابتدای تهاجم نیروی بعثی، نگاهی یكپارچه به چگونگی دفاع در ایران وجود نداشت و از جمله نزدیك‌ترین نیروها به تئوری دفاعی انقلاب اسلامی افرادی جوشیده از متن مبارزات در دوران پهلوی بودند كه بعد از تشكیل سپاه به حسب ضرورت به آن پیوستند، لذا با ورود مؤثر سپاه به عرصه مدیریت جنگ بعد از عزل بنی‌صدر از فرماندهی كل قوا- كه به هیچ‌وجه به مدل اداره مردمی جنگ معتقد نبود- آرایش نظامی در مناطق اشغال شده به كلی تغییر كرد. بدین ترتیب نه تنها عمده مناطق به اشغال درآمده كشور آزاد گردید، بلكه نیروهای ایرانی برای اطمینان از دفع كامل مهاجم، در بخش‌هایی وارد خاك عراق شدند. برتری موضع ایران در جنگ، فشارها را از طریق جنگ نفتكش‌ها، بمباران شهرها و غیرنظامیان، به كارگیری گسترده سلاح شیمیایی و توسل به سایر شیوه‌های غیرانسانی افزایش داد. سال 65 را در ایام دفاع مقدس باید سالی دانست كه ملت با تمام قوا در برابر همه ابزارهای پیشرفته كه برای درهم شكستن مقاومتش به كار می‌رفت، پایمردی تحسین‌برانگیزی داشت. اما در حاشیه عزم راسخ ملت برای تأدیب متجاوز نغمه‌های ناموزونی كه از ماه پایانی سال 62 آغاز شده بود در سال 65 فراز و فرود خود را طی كرد.

آقای هاشمی‌رفسنجانی در این زمینه می‌گوید:«سال 65 تمام شد، اما امیدهایی كه به ختم جنگ با یك پیروزی قاطع داشتیم، ناتمام ماند. طراحی عملیات سرنوشت‌ساز و تجهیز 500 گردان رزمی و دریافت ده‌ها میلیارد تومان با اجازه ویژه امام از بانك مركزی... و تامین موشك‌های دوربرد تاو و هاك و قطعات از امریکا و... اما ناكامی در [عملیات كربلای 4 مشكل آفرین شد.]» (ص504)

باید دید شعار «ختم جنگ با یك پیروزی» چگونه جایگاهی در كنار شعار محوری جنگ یافت و چرا با وجود همه امكانات مادی كه در این سال تدارك دیده شد، توفیق چندانی به دست نیامد. هرچند بررسی دقیق و همه‌‌جانبه این موضوع پژوهشی گسترده را طلب می‌كند، اما از آن‌جا كه این شعار حاشیه‌ای بعدها در واداشتن رهبری انقلاب به پذیرش قطعنامه 598 سازمان ملل نقش اساسی داشت، در این مختصر لاجرم به زوایایی از آن می‌پردازیم.

همان‌گونه كه می‌دانیم جناب آقای هاشمی در 30 اسفند 1362 مسئولیت فرماندهی عملیات جنگ را به عهده می‌گیرد:«به دفتر رئیس‌جمهور رفتم. مشورت كردیم و صلاح دیدیم كه من شخصاً به قرارگاه در جبهه بروم و مشكل را رفع كنم. قبلاً من و آقای خامنه‌ای هر دو مایل بودیم، برویم. قرار شد از امام بپرسیم؛ امام از رفتن آقای خامنه‌ای منع كردند. به این دلیل كه ایشان از لحاظ جسمی، قدرت كمی دارند... حكم فرماندهی عملیات را به نام من صادر كردند و احمدآقا به منزل آورد. در حكم امام از این به بعد فرماندهی عملیات در جبهه به من محول شده است. با توجه به مسئولیت مجلس و سایر امور، كار سنگینی است ولی وضع جبهه‌ها و اختلاف فرماندهان ارتش و سپاه، گویا راه‌حل را منحصر به این كار كرده است. اگر آقای خامنه‌ای مشكل جسمی و مسئولیت ریاست‌جمهوری را نداشتند، ایشان انتخاب می‌شدند. استدلال دیگر امام این است كه من [در مجلس] دو نائب رئیس دارم و در غیاب من كسانی هستند كه مجلس را رو به راه كنند اما رئیس‌جمهور، معاون ندارد...» (آرامش و چالش، كارنامه و خاطرات سال 62 هاشمی‌رفسنجانی، به اهتمام مهدی هاشمی، نشر معارف انقلاب، سال 1381، ص496)

آقای هاشمی‌رفسنجانی در اولین دیدار از جبهه با سمت جدید، مباحثی را در جمع فرماندهان ارشد جنگ مطرح می‌كند كه از آن تلاش در پشت جبهه‌ برای آتش‌بس و پی‌گیری حقوق ملت ایران از طریق مذاكرات سیاسی استشمام می‌شود. این‌كه چرا فرمانده عملیات جنگ در جمع نیروهای تعیین كننده سرنوشت‌ نظامی جنگ بحث تعیین سرنوشت جنگ در پشت جبهه از طریق سیاسیون را مطرح می‌سازد بحث قابل تأملی است كه در ادامه بیشتر به آن خواهیم پرداخت:

«برای اولین بار، بحث مهمی را با آنها در میان گذاشتم كه عكس‌العمل‌های متفاوتی داشت؛ بعضی پسندیدند و بعضی نپسندیدند. گفتم، نظر من و بعضی از مسئولان رده بالای نظام این است كه اگر یك عملیات موفق در داخل خاك عراق انجام دهیم و منطقه‌ای از دشمن را تصرف نماییم كه با آن بشود بعد از [پذیرش] آتش‌بس، بر عراق فشار آوریم و حق‌مان را بگیریم، باید با آتش‌بس موافقت شود... آنها كه مخالف بودند، گفتند شعار "جنگ جنگ تا پیروزی" یا "جنگ جنگ تا دفع فتنه از جهان" تبدیل به "جنگ جنگ تا یك پیروزی" شده و گفتند اظهار این نظر، ممكن است باعث دلسردی رزمندگان شود...» (همان، صص 2-501)

روز بعد، یعنی دوم اسفند 1362 مجدداً آقای هاشمی همین بحث را در جمع دیگری از مسئولان بلندپایه عملیاتی مطرح می‌سازد و هرچند از نتیجه طرح موضوع چندان رضایتی ندارد، اما طرح شعاری جدید در برابر شعار محوری جنگ، باب سیاسی را پیش‌روی برخی فرماندهان جبهه‌ها‌ می‌گشاید. گشوده شدن چنین بابی هرچند نظر اندكی از نیروهای عملیاتی را به خود جلب می‌نماید، اما تأثیرات بلندمدت آن غیرقابل اغماض است:

«بعد از مغرب به قرارگاه كربلا رسیدیم. نماز جماعت خوانده شد. برای حضار-فرماندهان- صحبت كردم و باز مسئله عملیات سرنوشت‌سازی كه می‌تواند جنگ را تمام كند، مطرح كردم. آن‌گونه كه انتظار داشتم، عنوان ختم جنگ مقبول نیفتاد. معلوم می‌شود، مسئله مهم برای بسیاری از رزمندگان، ادامه جنگ است و همه چیز هم همین را نشان می‌دهد و شاید به همین جهت، امام موافق طرح ختم جنگ نیستند و اگر در قلبشان هم قبول داشته باشند، برزبان نمی‌آورند». (همان، ص504)

ما در این بحث متعرض چرایی طرح موضوعی كلیدی از جانب آقای هاشمی در جمع فرماندهان نظامی كه امام مخالف آنند، نمی‌شویم و صرفاً‌ بر این نكته تأکید داریم كه در پیروزی‌های چشمگیر و اعجاب‌انگیز نیروهای مردمی متجمع شده در سپاه بعد از عزل آقای بنی‌صدر اعتقاد راسخ آنان به استراتژی دفاعی ترسیم شده از سوی امام بود و لاغیر. به طور قطع در سال 60 و 61، سپاه از نظر توان لجستیك بسیار فقیر بود، اما در برابر پیشرفته‌ترین ارتش زرهی منطقه ایستاد و حتی برآن فائق آمد. باید دید چه عواملی موجب ‌شد كه ناكامی‌های جدی در سال 65 رقم بخورد:

«دیروز در جبهه شرهانی هم عقب‌نشینی كرده‌اند. عراق فهمیده كه خطوط دفاع ما آسیب پذیر است.» (ص52)، «اطلاعات رسیده از منطقه قادر می‌گوید دشمن در قسمتی از میدان، پیروزی به دست آورده و این مایه شكست مدیریت جدید نیروی زمینی و آقای رضایی است كه مدعی بودند خطوط را محكم كرده‌اند.» (ص76)، «آقای [علی] شمخانی [فرمانده نیروی زمینی سپاه] و آقایان [محمدباقر] قالیباف و [قاسم] سلیمانی و... فرماندهان لشكرهای سپاه آمدند... گزارش تلخی از عقب‌نشینی‌ها دادند.» (ص107) «آقای شمخانی اطلاعات لازم را در خصوص نتایج عملیات شكست خورده كربلای 4 دارد.» (ص404)، «تلفنی به آقای خامنه‌ای، وضع نامطلوب جبهه را گفتم و تأکید كردم عقب‌نشینی از غرب كانال ماهی، بیانگر وضع نامطلوب نیروهای ماست.» (ص449) و...

آیا طرح بحث‌هایی در جمع فرماندهان در مورد تعیین سرنوشت جنگ در پای میز مذاكرات سیاسیون در این زمینه تأثیرگذار نبوده است؟ آیا نمی‌توان تصور كرد توجه فرماندهان نظامی به این مسئله كه سیاسیون با حاصل تلاش آن‌ها چه خواهند كرد، آن‌ها را به وادی معادلات پشت جبهه سوق داده باشد؟ اصولاً طرح موضوع صلح و مذاكره میان نیروهای خط مقدم جنگ جز مردد ساختن آن‌ها نسبت به وظیفه‌اشان حاصلی به بار نمی‌آورد. این بدان معنی نیست كه همواره دفع تهاجم صرفاً از طریق نظامی ممكن خواهد بود، اما از آن‌جا كه حتی مذاكرات سیاسی باید از پشتوانه قوی دفاعی برخوردار باشد، از طرح بحث‌هایی كه نیروهای رزمنده را دچار تردید می‌سازد، باید به طور جدی اجتناب كرد. به طور قطع فرماندهی كل جنگ این قدرت مانور را برای خود حفظ می‌كند كه متكی بر توان رزمی كشور هر زمان ضروری دانست از توان دیپلماسی صرف بهره گیرد، اما بدون تردید اعلام پیش از موعد این موضوع به فرماندهان نظامی كه بنا داریم در آینده جنگ را از طریق سیاسی و مذاكره خاتمه دهیم یك نتیجه بیشتر نخواهد داشت و آن تضعیف روحیه دفاعی خواهد بود. متأسفانه در كنار ایجاد تشكیك نسبت به شعارهای محوری جنگ برخی نزدیكان آقای هاشمی كه در جنگ نیز دستیار ویژه ایشان به حساب می‌آمدند در پشت جبهه آشكارا به طرح صلح با عراق می‌پردازند:

«شب احمدآقا تلفنی گفت به دنبال نامه‌ی محسن رضایی به امام در مورد مطرح شدن صلح [با عراق] در جلسه نمایندگان با حضور دكتر روحانی، امام از من توضیح خواسته‌اند. گفتم فردا به زیارتشان می‌آیم... صبح به زیارت امام رفتم... امام فرمودند طبق گزارش فرمانده سپاه، در جلسه‌ای جمعی از نمایندگان صحبت از مشكلات جنگ كرده و ختم جنگ را مطرح نموده‌اند. از من خواستند كه به آنها بگویم ما باید تا آخرین فرد با صدام بجنگیم و صحبت از صلح نكنند». (ص113)

هرچند آقای هاشمی این فراز از خاطرات خویش را بسیار مبهم و غامض مطرح ساخته است تا طرح كننده بحث صلح با صدام مشخص نگردد، اما تذكر امام به آقای هاشمی تا حدودی مخاطب هشدار را روشن می‌سازد.

بنابراین نمی‌توان اتكا به توان مردمی در چارچوب استراتژی دفاعی كشور را باور داشت و در عین حال بی‌محابا با تزریق نگرانی به این صفوف توجه آنان را به امور دفاعی مخدوش ساخت. آقای محسن رضایی -فرمانده وقت سپاه- سال‌ها بعد در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس در مورد ماجرای مك‌فارلین كه آن ‌را می‌توان نمود بارزی از فعالیت‌های سیاسیون دانست می‌گوید: «هنگامی كه ما متوجه شدیم كه در تهران اتفاقاتی در جریان است، وارد ماجرا شدیم و محسن كنگرلو را به عنوان رابط دوم قرار دادیم و آقای وردی‌نژاد را كه معاون اطلاعات سپاه بود و بعداً مسئول خبرگزاری جمهوری اسلامی شد، به عنوان رابط اصلی قرار دادیم. در واقع ابتكار عمل را به دست گرفتیم تا ببینیم پشت صحنه چه می‌گذرد.» وی در ادامه در پاسخ به این سؤال كه آیا امام در جریال ماجرای مك‌فارلین بودند یا خیر؟ میزان اطلاع ایشان را در سطح اطلاع خویش دانسته است و می‌گوید: «مثل ما، آن جزئیاتی را كه آقای هاشمی در جریان بودند، حضرت امام مطلع نبودند». (خبرگزاری فارس، 1/7/88، گفتگو با محسن رضایی؛ جزئیات ماجرای مک‌فارلین را فقط هاشمی‌ می‌دانست)

از آن‌جا كه بخش اعظم خاطرات آقای هاشمی در سال 65 به این موضوع اختصاص یافته است و به اذعان آقای محسن رضایی این مسئله موجب می‌شود تا توجه نیروهای كلیدی صفوف مقدم دفاعی به تهران و فعالیت‌های سیاسی در آن جلب شود، واكاوی بیشتر آن ضروری به نظر می‌رسد. متأسفانه به دلیل بیان نشدن دقیق خاطرات دست‌اندركاران در ماجرای مك‌فارلین نمی‌توان قضاوت روشنی در مورد همه دستاوردهای این تحرك سیاسی داشت. همزمان با انتشار خاطرات سال 65 آقای هاشمی‌رفسنجانی، كتابی به نام «ماجرای مك‌فارلین» توسط آقایان محسن هاشمی و حبیب‌الله حمیدی وارد بازار نشر شد كه كمك چندانی به شفاف شدن این رخداد مهم نكرد. ظاهراً انتشار این كتاب به وعده جناب آقای هاشمی‌رفسنجانی در سال 65 به مردم مبنی بر ارائه جزئیات ماجرا باز می‌گردد. روایت‌ها در مورد این‌كه ماجرای مك‌فارلین جزو مسائل ناگفتنی جنگ تحمیلی است یا خیر، گوناگون است. برخی صاحب‌نظران بر این اعتقادند كه در این ماجرا كلیت نظام درگیر بوده و برخی بر این باورند كه این اقدام در حاشیه سیاست نظام صورت گرفته است. همان‌گونه كه اشاره رفت، به دلیل در معرض قضاوت قرار نگرفتن جزئیات این ماجرا عمده اظهارنظرها پیرامون آن مبتنی بر استنباطات و تحلیل است. به طور كلی باید برای نزدیك شدن به واقعیت، اقداماتی را كه به نوعی با امریکایی‌ها ارتباط پیدا می‌كرد، به 4 بخش متمایز از یكدیگر تقسیم کرد:

1- تهیه تجهیزات نظامی امریکایی از بازار سیاه این كشور و دلالان

2- مذاكره غیرمستقیم با امریکایی‌ها برای دریافت تسلیحات در قبال كمك به آزادی گروگان‌های امریکایی در لبنان

3- رسیدن به نوعی تفاهم با امریکا برای پایان بخشیدن به جنگ از طریق مذاكره سیاسی

4- تلاش برای عادی كردن روابط فی‌مابین دو كشور.

قرائن و شواهد به وضوح حكایت از آن دارند كه همه مسئولان نظام در جریان جزئیات برنامه‌ها حول 2 محور اولیه بوده‌اند، اما این مسئله محل مناقشه است ‌كه آیا در ارتباط با اقدامات حول دو موضوع دیگر نیز هماهنگی‌های لازم بین سران نظام وجود داشته است یا خیر؟

نامه معروف آقای میرحسین موسوی به امام خمینی(ره) كه طی آن به صراحت از این‌كه در جریان سفر مك‌فارلین قرار نگرفته ابراز گلایه‌مندی می‌كند، حكایت از بی‌اطلاعی نخست‌وزیر دارد و وی قطعاً با توجه به مواضع سیاسی‌اش به طریق اولی در جریان تلاش‌ها حول محور چهارم نیز نبوده است. ریاست‌جمهوری وقت كه در آن زمان وفق قانون اساسی نقش هماهنگی بین قوا را به عهده داشته نیز در جریان فعالیت‌ها حول این 2 محور نبوده است و رئیس شورای عالی قضایی هم؛ زیرا ایشان علاوه بر این‌كه حساسیت ویژه در مورد این موضوعات نداشتند، صرفاً در جریان آن‌چه در جلسه سران مطرح می‌شد قرار می‌گرفتند.

قبل از این‌كه به احتمالات مطرح پیرامون در جریان قرار داشتن یا نداشتن امام بپردازیم به این نكته توجه كنیم كه در ارتباط با دو محور مورد مناقشه، انگیزه‌ها و تمایلاتی را هم در میان برخی سیاسیون ایرانی می‌توان یافت و هم در میان برخی سیاستمداران امریکایی. در آن هنگام امریکایی‌ها كه از تأثیرات انقلاب اسلامی بر منطقه بسیار نگرانند تلاش دارند تا از تقابل شدید آن با خود بكاهند. بیماری امام و آینده رهبری ایران به زعم آنان فرصت مناسبی بود تا با ارزیابی جناح‌های مختلف درون انقلاب به میانه‌روترین آن‌ها نزدیك شوند، آن‌گاه بتوانند بر روند حركت انقلاب اسلامی تأثیر گذارند. این‌كه امریکایی‌ها اصرار دارند به بهانه تأمین نیاز‌های تسلیحاتی ایران هیئت بلندپایه‌ای را به تهران گسیل دارند، هیچ‌گونه ارتباطی با مسئله گروگان‌هایشان در لبنان نمی‌تواند داشته باشد:

«آقای كنگرلو آمد و گزارش مذاكره با امریکایی‌ها را داد. اطلاعات چندان مهمی نداده بودند و خواستار آمدن به ایران -به طور سری- برای بررسی نیازهای جنگی ما بودند گفتم اگر می‌خواهند ما در لبنان برای آزادی گروگان‎هایشان كمك كنیم باید 100 موشك فونیكس بدهند.» (امید و دلواپسی، كارنامه و خاطرات سال 64 هاشمی‌رفسنجانی به اهتمام سارا لاهوتی، دفتر نشر معارف اسلامی، سال 1387، ص435)

قطعاً مذاكرات با هدف آزادی گروگان‌ها در خارج كشور بهتر می‌توانست صورت گیرد و هیچ‌گونه نیازی به سفر به ایران نبود لذا اصرار بر اعزام هیئت به ایران هم حكایت از استیصال امریکا دارد؛ زیرا انقلاب اسلامی، واشنگتن را به عنوان دشمن اصلی ملت‌ها معرفی می‌كند و این امر هر روز بر شدت ضدیت‌ها با سلطه امریکایی‌ها بر منطقه می‌افزاید. تغییر این شرایط دشوار از نگاه كاخ سفید صرفاً با تغییر مواضع ایران در این زمینه امكان‌پذیر خواهد بود.

كتاب «ماجرای مك‌فارلین» گرچه تلاش دارد این انگیزه قوی امریکایی‌ها را نادیده بگیرد یا آن‌ را كم‌رنگ جلوه‌گر سازد با این وجود بعضاً ناگزیر به بیان تمایلات آنان می‌گردد:

«منابع امریکایی، همچون گزارش تاور، كوشیده‌اند انگیزه مهمتری را نیز درباره تصمیم بخشی از حاكمیت ایالات متحده در فروش سلاح به ایران، مطرح كنند. این منابع از اهمیت استراتژیك ایران و نیز لزوم برقراری ارتباط با آن به منظور جلوگیری از نفوذ اتحاد جماهیر شوروی در منطقه و بی‌اثر بودن سیاست‌های خصمانه ایالات متحده در قبال این كشور سخن گفته‌اند» (ماجرای مك‌فارلین، فروش سلاح- آزادی گروگان‌ها، محسن هاشمی، حبیب‌الله حمیدی، دفتر نشر معارف انقلاب، سال 1388، ص32)

همچنین در مورد نگاه امریکایی‌ها به آینده ایران این كتاب به نقل از منابع امریکایی‌ می‌نویسد:

«در این زمان براساس اطلاعاتی در امریکا كه مبنای آن امكان فوت رهبر انقلاب حضرت امام خمینی(ره) بود، این فرض پذیرفته شده بود كه ایران به زودی وارد یك مرحله بی‌ثباتی می‌شود و این امر از نظر امریکا به منزله بهره‌برداری بیشتر شوروی از شرایط ایجاد شده بود، تا جایی كه حتی بحث جلوگیری از تجزیه ایران نیز در زمره عوامل تغییرات استراتژی امریکا در قبال ایران ذكر شده بود. در این زمینه گراهام فولر، مامور اطلاعات ملی ایالات متحده در خاورمیانه و جنوب آسیا، در یك برآورد اطلاعاتی پنجاه صفحه‌ای به ویلیام كیسی، رئیس وقت سازمان سیا (CIA) چنین آورده است: «امریکا با اوضاع نامساعدی در مورد گسترش و بسط خط مشی جدید در مورد ایران روبروست، سیر وقایع به طور عمده علیه منافع ماست و به زودی شاهد مبارزه برای جانشینی [امام] خمینی خواهیم شد. امریکا هیچ برگی برای بازی ندارد.» (همان، ص33)

همچنین با مراجعه به آن‌چه به عنوان مشروح مذاكرات هیئت امریکایی در تهران با طرف‌های ایرانی منتشر شده، این مسئله كاملاً روشن است كه امریکایی‌ها هدفی فراتر از آزادی گروگان‌های خود در لبنان را دنبال می‌كنند:

«تاریخ: 25 مه 1986 (4 خرداد 1365) محل: تهران، ایران، هتل استقلال، زمان: 15: 5 بعدازظهر مقام ایرانی پس از افتتاح جلسه و معرفی همكاران می‌گوید كه هدف و دلیل اصلی این جلسه آماده‌سازی برنامه‌ای برای سایر مباحث و مذاكرات است. مك‌فارلین از طرف رئیس‌جمهور ایالات متحده خوشحالی خود را از حضور در ایران برای شروع مذاكراتی كه امیدوار است به صورت پایدار ادامه یابد اعلام کرده و موارد زیر را مطرح می‌كند. وی به مسئولیت‌های 2 كشور در قبال اتحاد جماهیر شوروی و آنچه از نظر امریکا برای منافع امنیتی‌اش در نقاط دیگر جهان مهم است، اشاره می‌كند. وی همچنین با اشاره به تاریخ روابط ایران و امریکا در 10 سال گذشته، اضافه می‌كند كه: «در این مذاكرات امیدواریم این مسئله را روشن سازیم كه امریکا انقلاب ایران را می‌پذیرد و در نظر ندارد و نمی‌خواهد هیچ‌گونه تأثیری بر آن بگذارد. آشكار است كه ما در طول 8 سال گذشته با هم اختلاف‌نظرهایی داشته‌ایم ولی امریکا ایران را یك قدرت مستقل می‌شناسد كه باید با آن بر اساس احترام متقابل رفتار نمود. به همین دلیل است كه ما قبل از شروع مذاكرات در سطوح عالی، مسئله‌ گروگان‌گیری را كه در گذشته رخ داده است (سفارت امریکا در تهران) پشت سر گذاشته و آن را مسئله‌ای مربوط به گذشته انگاشته‌ایم.» (همان، ص125)

همچنین در پیش‌نویس توافق‌نامه‌ای كه در پایان مذاكرات هیئت امریکایی به سرپرستی مك‌فارلین با طرف ایرانی تهیه شدهT بر ایجاد دور جدیدی از روابط بین دو كشور تأکید می‌شود: «امروز بیست و هفتمین روز مه 1986 و ششم خرداد سال 1365 دولت ایالات متحده امریکا و دولت جمهوری اسلامی ایران در فضای درك دو جانبه و با شناخت اهمیت ایجاد احترام، اعتماد و اطمینان متقابل برای ایجاد دوره جدیدی از روابط دو جانبه بر موارد زیر به ترتیب توافق كردند: ...» (همان، ص139) به طور مشخص این ابراز تمایل امریکایی‌ها برای تجدید روابط با ایران به پشتوانه مواضع جریانی در داخل ایران طرح می‌شد كه آنان را میانه‌روهای داخل نظام می‌نامیدند. آیا ابراز تمایل جریان مورد بحث برای ترمیم روابط با امریکا یك تاكتیك فریب به منظور دریافت سلاح و تجهیزات جنگی بود؟ برخی مستندات مؤید این امر است كه اعتقاد به برقراری روابط با واشنگتن به هیچ‌وجه فریب نبوده است. این‌كه امریکایی‌ها در مسئله مك‌فارلین اصل را بر تغییر موضع ایران نسبت به خود قرار داده‌اند، براساس تشخیص دقیق گرایش‌های موجود در میان شخصیت‌های مختلف بعد از امام است. برخی برای سرپوش گذاشتن بر این واقعیت‌ها این‌گونه عنوان می‌دارند كه اگر امریکایی‌ها بنا داشتند برای بهبود روابط بی‌اعتمادی‌ها را برطرف سازند چرا در فروش سلاح نیرنگ به كار گرفتند و تجهیزات از رده خارج شده به چندین برابر قیمت به ایران ارسال كردند. از جمله این افراد آقای محسن هاشمی‌رفسنجانی است كه به نمایندگی از پدر، كتاب مك‌فارلین را منتشر می‌سازد. در مقدمه این كتاب می‌خوانیم:

اصولاً این‌گونه مذاكرات مخفیانه و غیرصادقانه آن هم از طریق دلالان اسلحه و همراه با تقلب در كیفیت سلاح و قیمت آن هیچ‌گاه نمی‌توانست به رابطه‌ای رسمی و دائمی بیانجامد، به ویژه آنكه امریکایی‌ها نیز به خوبی از سؤظن مقامات ایرانی نسبت به ایالات متحده و عدم رغبت آنان به رابطه با آن كشور آگاه بودند و می‌دانستند كه هدف ایران نیز صرفاً تهیه تسلیحات مورد نیاز و حیاتی خود است... گمان می‌رود آن دسته از منابع امریکایی كه در مورد پروسه فروش اسلحه به ایران به منظور نزدیكی بیشتر ایالات متحده به حكومت ایران و تلاش برای دگرگونی سیاست‌های خصمانه آن كشور نسبت به جمهوری اسلامی سخن گفته‌اند، در واقع كوشیده‌اند انگیزه‌های مهم سیاسی و بین‌المللی برای عملكرد غیرقانونی دولت ریگان بتراشند... این‌گونه تحلیل‌ها علاوه بر خارج از ایران، در داخل ایران نیز به صورت ناآگاهانه یا با انگیزه‌های خاص مطرح شده است. حتی ارائه گزارش تاور كه ظاهراً به منظور كشف چگونگی و چرایی ماجرای فروش اسلحه به ایران تهیه شد، تلاش بسیار زیركانه‌ای برای فرافكنی مسئولیت این امر بر دوش كارمندان میان پایه و نجات شخص رئیس‌جمهور از یك رسوایی بزرگ‌تر و جلوگیری از گونه‌ای «ایران گیت» در قیاس با «واترگیت» بود.» (همان، مقدمه، ص35)

این ادعای طرح شده در كتاب «ماجرای مك‌فارلین» با مستندات در دست حتی با اظهارات شخص آقای هاشمی‌رفسنجانی تطبیق ندارد. ایشان در خاطرات سال 65 خویش به صراحت از وجود گرایش به تجدید رابطه با امریکا در میان سران قوا بعد از سفر هیئت امریکایی سخن می‌گوید:

«شب با دیگر قوا مهمان احمدآقا بودیم... درباره اصرار امریکا به تجدید رابطه با ایران مذاكره كردیم. مخالف و موافق صحبت كردند. به نتیجه نرسیدیم. بنا شد در جلسات بعد بحث و قبلاً با حضرت امام مذاكره شود.» (ص128)

هرچند راوی محترم مشخص نمی‌سازد در این جلسه چه كسانی موافق تجدید رابطه با امریکا بودند و چه كسانی مخالف، اما سایر قرینه‌ها و موضع‌گیری‌ها، جایگاه ایشان را در این مباحث روشن می‌سازد. با این وجود چند نكته در این فراز برای خواننده قابل تأمل خواهد بود: 1- طرح بحث تجدید رابطه با امریکا در جلسه سران بلافاصله پس از سفر یك هیئت بلندپایه امریکایی به ایران با یكدیگر ارتباط دارد یا خیر؟ 2- آیا طراح و مبتكر بسترسازی برای تجدید رابطه با امریکا در داخل و خارج كشور بر اساس سیاست كلان نظام عمل می‌كرده است یا خیر؟ 3- چرا بعد از این‌ كه جلسه سران قوا تصمیم می‌گیرد این بحث را با امام مطرح سازد آقای هاشمی‌ دیگر سخنی از این مطلب به میان نمی‌آورد و آن‌ را مسكوت می‌گذارد؟ 4- آیا این مسئله اتفاقی است كه عده‌ای در داخل كشور همزمان با اصرار امریکایی‌ها برای تجدید رابطه همین سیاست را پی می‌گیرند؟

بنابراین به هیچ وجه نمی‌توان مدعی شد تمایل امریکایی‌ها برای تجدید رابطه یك سویه بوده است. این سخن دارای پشتوانه منطقی است كه امریکا به دلیل مواجه بودن با شرایط سخت در جهان اسلام به دنبال خارج كردن خود از نوك تیز حمله نهضت اسلامی بود، اما این بدان معنی نیست كه واشنگتن بدون دریافت نشانه‌هایی از سوی جریانی كه آن‌ را میانه‌رو می‌خوانند، هیئتی بلندپایه راهی تهران سازد. جناب آقای هاشمی‌ تمایل یك سوی معادله را به صورت كاملاً شفاف بیان می‌كند:

«ظهر، علی اخوی‌زاده كه از اروپا برگشته، آمد. از طریق كاردارمان در لندن، دو نفر از مقامات امریکایی با او ملاقات كرده‌اند. خواستار رفع تیرگی روابط شده‌اند.» (ص241) همچنین در فرازی دیگر در این زمینه آمده است: «امریکایی‌ها برای برقراری روابط با ما دست و پا می‌زنند و به هر وسیله‌ای متشبث می‌شوند.» (ص243)

حتی اگر بپذیریم كه جناب آقای هاشمی‌رفسنجانی در این مقطع برنامه عملیاتی برای پاسخ مثبت گفتن به این دست و پا زدن امریکایی‌ها نداشته باشد نمی‌توان چشم از این واقعیت پوشید كه ایشان از این شرایط برای تقویت استراتژی خویش در ارتباط با جنگ بهره گرفته است. تمام كسانی كه صاحب این خاطرات را به خوبی می‌شناسند بر این امر واقفند كه ایشان فردی با برنامه‌های درازمدت است. این شخصیت شناخته شده این‌گونه نیست كه در روند پیشبرد برناهه‌هایش هنگام مواجهه با موانع جدی از ادامه راه باز ایستد، بلكه همراه با سیاست صبر و انتظار مسیرهای مختلف و متنوع مستقیم و غیرمستقیم را برای نیل به مطلوب خویش می‌آزماید. همان‌گونه كه آقای هاشمی صادقانه ابراز می‌دارد و به آن اشاره شد، سیاست و استراتژی ایشان در ارتباط با تهاجم عراق در این شعار خلاصه می‌شود: «جنگ، جنگ تا یك پیروزی» توفیق این شعار متاسفانه در سال 64 و 65 در گروی تلاش برای خرید تسلیحاتی از امریکا در قبال میانجی‌گری برای آزادی گروگان‌های غربی در لبنان می‌شود. قطعاً در شرایط سخت تلاش عراق برای متوقف كردن صادرات نفت ایران، حمله گسترده به شهرها و مردم بی‌دفاع غیرنظامی، استفاده وسیع از موشك‌های دوربرد و هواپیماهای بلندپرواز برای ناامن ساختن همه نقاط كشور، همچنین سلاح شیمیایی و... دست‌یابی به تجهیزات نظامی امری ضروری و حیاتی بود، اما به نظر می‌رسد آقای هاشمی از ضرورت مذاكره غیرمستقیم با امریکایی‌ها برای تأمین نیازهای جبهه‌ها كه مورد تأیید همه سران و امام بوده است، استفاده‌های دیگر نیز برای تحقق اهداف سوم و چهارم، كرده است. این بهره‌گیری بدون شك استراتژی اصلی جنگ را كمرنگ‌ می‌سازد و نتایج معكوسی به بار می‌آورد.

یكی از صاحب‌نظران و كارشناسان تاریخ جنگ در كتاب خود در این زمینه می‌نویسد: «آقای هاشمی به این نظر است كه استراتژی ایشان مبنی بر تصرف یك منطقه با اهمیت و پایان دادن به جنگ صحیح بود ولی كاستی‌ها و ناتوانی نیروهای نظامی مانع از تحقق آن شد؛ زیرا كلیه عملیات‌هایی كه پیشنهاد می‌شد و ایشان تصویب و حمایت می‌كرد، اهداف استرتژیك داشت و در صورت تحقق اهداف، پایان دادن به جنگ ممكن می‌شد لیكن نیروهای نظامی قادر به تامین این اهداف نبودند».

سپس نویسنده در پاورقی می‌افزاید: «نیروهای نظامی به‌ویژه سپاه در برابر این تحلیل معتقدند كه فقدان استراتژی نظامی و تأکید بر اجرای یك عملیات برای پایان دادن به جنگ عامل ناكامی بود. برای اثبات این موضوع چنین استدلال می‌شود كه ما باید پس از فتح خرمشهر همانند قبل از آن كه برای آزادسازی مناطق اشغالی مجموعه‌ای از عملیات را طراحی و اجرا كردیم و معضل مناطق اشغالی حل شد، برای پایان دادن به جنگ نیز به پیروزی قاطع نیاز داشتیم و این مهم با استراتژی نظامی و طراحی و اجرای مجموعه عملیات ممكن بود».(روند پایان جنگ، محمد درودیان، ناشر مركز مطالعات و تحقیقات جنگ، سال 84، ص27)

بدون این‌كه خواسته باشیم در این ارزیابی متوقف شویم و میزان نقش آفرینی شعار «جنگ جنگ تا یك پیروزی» را در ناكامی جبهه‌ها مورد بررسی موشكافانه قرار دهیم، صرفاً بر این نكته تأکید می‌ورزیم كه تعدد استراتژی در جنگ یا هر حركت همه‌جانبه و پیچیده، ایجاد سردرگمی می‌كند. تبعات فقدان وحدت نظر و عمل در جنگی كه جبهه مقابل ملت ایران در آن بسیار وسیع بود، بر هیچ صاحب‌نظری پوشیده نبود، اما آقای هاشمی‌رفسنجانی به هر دلیل مصر بودند تا به پشتوانه یك عملیات موفق و جلب نظر امریکا از طریق سیاسی به جنگ پایان دهند. امریکایی‌ها نیز كه به هیچ‌وجه مایل نبودند ملت ایران در جبهه‌های نبرد به پیروزی نایل آید از این تز استقبال می‌نمودند و آماده بودند در حد یك عملیات موفق از نظر تسلیحاتی وارد معامله شوند. گفته می‌شود اگر واشنگتن تمایل به تجدید روابط داشت چرا بعضاً در ارسال تجهیزات صداقت لازم را به خرج نداد؟ پاسخ این چرایی را باید در نگرانی امریکا از امكان بهره‌مندی ایران از تجهیزات برای دست‌یابی به پیروزی نهایی در جبهه‌ها یافت. از این‌رو برخی سلاح‌های از رده خارج شده و غیركارآمد را نیز راهی ایران ساخت؛ بنابراین امریکا نیز در محدوده استراتژی آقای هاشمی می‌خواهد نقش‌آفرینی كند، یعنی كمك به یك عملیات موفق و نه بیش از آن. البته اگر آقای هاشمی براساس استراتژی امام به مدیریت جبهه‌ها می‌پرداخت، دست‌یابی به هر امكانی برای تقویت توان رزمی نیروهای مدافع كشور بسیار ارزنده بود. به همین دلیل نیز رهبری و سران قوا جملگی بر تلاش حول 2 محور تهیه تسلیحات از بازار سیاه امریکا و میانجی‌گری برای آزادی گروگان‌های امریکایی در لبنان برای دریافت سلاح متفق بودند.

اما آن‌چه مشكلاتی را موجب می‌شود، نقش‌آفرینی آقای هاشمی‌رفسنجانی حول دو محوری است كه براساس استراتژی خود، آن‌ها را دنبال می‌كند. تلاش‌های آقای هاشمی در این وادی از سال 64 آغاز می‌شود، اما در آستانه سفر هیئت امریکایی به تهران كه وی نمی‌تواند از تركیب آن بی‌اطلاع باشد، ناگزیر است خبر سفر چند امریکایی را به تهران، به همراه سلاح‌هایی مورد معامله قرار گرفته در جریان میانجی‌گری و مذاكرات غیرمستقیم با امریکایی‌ها به جلسه سران بدهد:

«شب با سران قوا مهمان آقای موسوی اردبیلی بودیم... درباره پیشنهاد امریکا مبنی بر آمدن یك هیأت امریکایی به ایران برای مذاكره درباره كمك ما به آزادی گروگانهای امریکایی در لبنان و در مقابل پرداخت قطعات اسلحه‌های امریکایی به ما، با آمدن هیأت رسمی امریکایی قبل از تحویل لوازم هاك، مخالفت شد.» (ص59)

در این روایت هرچند صرفاً هدف از سفر هیئت امریکایی مذاكره پیرامون مسئله گروگان‌ها در لبنان عنوان می‌شود با این وجود اكثریت سران قوا با آن مخالفت می‌كنند، اما آیا آقای هاشمی‌ تلاش خود را در این زمینه متوقف می‌سازد؟ ایشان كه اهداف دیگری در سر دارد، حضور هیئت امریکایی را در تهران بسیار حائز اهمیت می‌داند؛ لذا این موضوع را همچنان پی می‌گیرد، اما تحت این عنوان كه چند امریکایی می‌خواهند سلاح‌های خریداری شده را به ایران بیاورند:

«آقای [محسن] كنگرلو تلفنی اطلاع داد كه امریکایی‌ها گفته‌اند روز هفدهم ماه می [28 اردیبهشت] نصف قطعات درخواستی [موشك] هاك را با هیأت ظاهراً آلمانی به ایران می‌آورند و پس از تنظیم برنامه‌ آزادی گروگان‌ها در لبنان، بقیه را می‌آورند. شب رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر مهمان من بودند. در مورد مقابله به مثل علیه عراق و خرید كالا و آمدن امریکایی‌ها توافق شد.» (ص92)

چنان‌چه اشاره شد، در انتقال اطلاعات به سایر سران قوا صرفاً بحث آن است كه چند امریکایی می‌خواهند بخشی از سلاح‌های خریداری شده را به ایران منتقل سازند و برای ارسال بقیه آن براساس زمان‌بندی آزادی گروگان‌ها برنامه‌ریزی كنند. همچنین با قطعی شدن این سفر كه آقای هاشمی از كم و كیف آن نمی‌توانسته بی‌اطلاع باشد، دایره افراد در جریان قرار گرفته لاجرم افزایش می‌یابد. از این زمان سپاه نیز به منظور حفاظت از این هیئت وارد حلقه اطلاع یابندگان می‌شود:

«به آقای كنگرلو گفتم با آقای وحیدی (مسئول اطلاعات سپاه) در مورد امنیت امریکایی‌هایی كه بناست بیایند هماهنگ كنند.» (ص95) این در حالی است كه آقای هاشمی از موضع امام در این زمینه و چارچوب‌های تعیین شده بی‌اطلاع نیست: «به زیارت امام رفتیم. مشكلات بین ارتش و سپاه، اختلاف افسران نیروی زمینی با آقای صیاد فرمانده نیرو و ادامه گزارش‌های قبلی درباره مذاكرات غیرمستقیمی كه با امریکایی‌ها بر سر كمك به آزادی گروگانهای امریکایی در لبنان در مقابل گرفتن امكانات نظامی داریم، را گزارش كردم. در مورد دوم موافقند و دستور احتیاط می‌دهند». (ص39)

اما آقای هاشمی كه به ابتكار خود بحث‌ها را از این چارچوب فراتر برده كاملاً بر این مسئله واقف است كه حضور یك هیئت بلندپایه امریکایی در تهران قطعاً دارای دو ویژگی‌ بارز است؛ اولاً مذاكرات مستقیم خواهد بود، ثانیاً بحث به مراتب فراتر از مسئله گروگان‌ها خواهد رفت:

«آقای محسن كنگرلو اطلاع داد كه هواپیمای حامل قطعات گران قیمت امریکایی- كه با پاسپورت ایرلندی آمده‌اند و به نام ایرلندی هستند- در فضای تهران است... آقایان [محسن] كنگرلو [مشاور نخست‌وزیر] و [احمد] وحیدی[مسئول اطلاعات سپاه] آمدند. گزارش وضع هیأت امریکایی را دادند. یك چهارم قطعات هاك درخواستی را آورده‌اند. آقای مك‌فارلین مشاور ویژه ریگان و شخصیتهای حساس دیگر امریکا در هیات‌اند برای سران كشور ما كلت و شیرینی، هدیه آورده‌اند و خواهان ملاقات با سران هستند. قرار شده هدیه را نپذیریم و ملاقات ندهیم مذاكره را در سطح دكتر هادی و دكتر روحانی و مهدی نژاد مخفی نگهداریم و [مذاكرات] محدود به مسأله گروگانهای امریکایی در لبنان و دادن قطعات هاك و چند قلم دیگر اسلحه [باشد.] آنها بیشتر خواهان مذاكره در مسائل كلی و سیاسی‌اند.» (صص8-107) مقایسه این مطلب با آن‌چه آقای هاشمی‌ در روز 13 آبان به دستور امام به مردم گزارش می‌دهد نكاتی را محل تامل می‌سازد:

«یكی از هواپیماهایی كه برای ما از كشورهای اروپایی اسلحه می‌آورد اجازه عبور گرفت كه وارد شود و اسلحه‌اش را در فرودگاه تخلیه كند... آنها در بدو ورود اسامی ایرلندی به ما داده بودند. وقتی كه هواپیما وارد فرودگاه مهرآباد شد به ما اطلاع دادند كه این آقایانی كه در فرودگاه از هواپیما پیاده شده‌اند می‌گویند ما امریکایی هستیم و برای مسئولان كشور ایران از ریگان و مسئولان امریکایی پیام آورده‌ایم... امام فرمودند كه با آن‌ها صحبت نشود و پیام آنها را نگیرید و ببینید كه آنها كی هستند و برای چه به ایران آمده‌اند.» آقای هاشمی كه در مراسم سالگرد گرامی‌داشت روز 13 آبان سخن می‌گفت همچنین اضافه كرد:

«قیافه یكی از آنها به قیافه مك‌فارلین شبیه بود. البته ما هنوز صددرصد مطمئن نیستیم كه همان بوده است یا نه، چون كسی تا حالا صحبت نكرده است و كسانی كه از طرف ما با آنها روبرو بودند همان ماموران امنیتی ما در منطقه هستند و یكی از كسانی كه در خرید اسلحه با آن دلال‌ها بود... ما گفتیم بروید همان جا، این جا جای این حرف‌ها نیست، ما با امریکا قهریم ما با شما در جنگ هستیم شما آتش‌افروز این جنگ هستید. ما چطور بیاییم و با شما ملاقات كنیم و با شما حرف بزنیم. مگر ما یادمان رفته كه برژینسكی با دولت موقت ما در الجزایر ملاقات كرد و دولت موقت را آب برد... گفتند كه این دلا‌ل‌ها به ما گفته‌اند اینها به ما گفتند كه شما بیایید به ایران، اینها استقبال می‌كنند... ما فهمیدیم كه آنها را حسابی رنگ كرده‌اند.» (روزشمار جنگ ایران و عراق، ماجرای مك‌فارلین، جلد چهل و چهارم، مركز مطالعات و تحقیقات جنگ، سال 1380، ص585)




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -